พฤติกรรมการใช้ชีวิต การบริโภคอาหาร และการมีกิจกรรมทางกายที่ไม่เพียงพอ ล้วนเป็นปัจจัยเพิ่มความเสี่ยงต่อโรคไม่ติดต่อเรื้อรัง หรือ NCDs โดยเฉพาะ ‘โรคเบาหวาน’ ที่กลายเป็นโจทย์สุขภาพสำคัญของคนไทยอย่างต่อเนื่อง สอดรับกับข้อมูลจากกรมควบคุมโรคที่ระบุว่า ประเทศไทยมีผู้ป่วยเบาหวานประมาณ 6.5 ล้านคน ขณะที่ผู้ป่วยจำนวนไม่น้อยยังไม่รู้ว่าตนเองป่วยด้วยโรคนี้ ซึ่งหากควบคุมระดับน้ำตาลได้ไม่ดี อาจนำไปสู่ภาวะแทรกซ้อน ทั้งโรคหัวใจ โรคหลอดเลือดสมอง โรคไต และปัญหาทางระบบประสาท
ท่ามกลางสถานการณ์ดังกล่าว โรงเรียนอ่อนหวาน วิทยาท่าทราย ในพื้นที่องค์การงริหารส่วนตำบลท่าทราย อ.เมืองนครนายก จ.นครนายก จึงเข้ามาเป็นอีกกลไกสำคัญในการดูแลผู้ป่วยเบาหวานและกลุ่มเสี่ยง ด้วยการเปลี่ยนจากการ “รอรักษา” เมื่อเกิดอาการไปสู่การสร้างเกราะป้องกัน โดยเพิ่มความรู้และทักษะให้ประชาชนสามารถดูแลสุขภาพของตัวเองได้ในชีวิตประจำวัน ผ่านกระบวนการเรียนรู้ การลงมือปฏิบัติ ไปจนถึงการให้กำลังใจ โดยมีบุคลากรสาธารณสุข อาสาสมัครสาธารณสุขประจำหมู่บ้าน (อสม.) ครูจิตอาสา ตลอดจนคนในชุมชนร่วมกันขับเคลื่อน
จากปัญหาในพื้นที่ สู่ห้องเรียนเปลี่ยนพฤติกรรม
ธวัชชัย ดีทองสุข ผู้อำนวยการโรงพยาบาลส่งเสริมสุขภาพตำบลท่าทราย
จิราภร จันทรานนท์ ปลัดองค์การบริหารส่วนตำบลท่าทราย
ขณะที่ จิราภร จันทรานนท์ ปลัดองค์การบริหารส่วนตำบลท่าทราย กล่าวว่า ผลลัพธ์ที่เห็นได้ตั้งแต่ปีแรก ทำให้ประชาชนในพื้นที่สนใจเข้าร่วมโรงเรียนอ่อนหวานมากขึ้นเรื่อยๆ จนแนวทางนี้เริ่มเป็นที่รู้จักในวงกว้าง มีชุมชนใกล้เคียงทยอยเข้ามาศึกษาดูงานเพื่อนำไปปรับใช้ให้เหมาะกับบริบทของแต่ละพื้นที่ ด้าน อบต.ท่าทรายในฐานะภาคีหลัก ยืนยันพร้อมสนับสนุนงบประมาณอย่างต่อเนื่อง เพื่อให้โรงเรียนอ่อนหวานเดินหน้าต่อไปและขยายผลไปสู่กลุ่มเสี่ยงอื่นในชุมชน “กปท. มีบทบาทสำคัญในการเป็นตัวเชื่อมไปยัง สปสช. และเมื่อได้รับการสนับสนุนแล้ว อบต. ก็เข้ามาสมทบให้เกิดการทำงานร่วมกันเป็นภาคีเครือข่าย ซึ่งเราตั้งใจจะต่อยอดโครงการนี้ไปทุกปี เพราะคณะกรรมการหมู่บ้านเองก็เห็นความสำคัญและอยากให้ดำเนินการต่อเนื่อง” จิราภร กล่าว ‘เพื่อนช่วยเพื่อน’ พลังใจที่ทำให้ความรู้เดินทางต่อครูแจ๋ว หนึ่งในคุณครูอาสาโรงเรียนอ่อนหวาน
อีกหนึ่งกลไกสำคัญของโรงเรียนอ่อนหวานคือ ‘กลุ่มเพื่อนช่วยเพื่อน’ ที่นำผู้ป่วยเบาหวานในวัยใกล้เคียงกันมาร่วมแลกเปลี่ยนเรื่องโภชนาการ การออกกำลังกาย และการปรับพฤติกรรม โดยมีครูจิตอาสาคอยสนับสนุนเติมความรู้ที่ถูกต้อง ซึ่ง ครูแจ๋ว หนึ่งในคุณครูอาสาโรงเรียนอ่อนหวาน สะท้อนว่า การได้พูดคุยกับคนรุ่นราวคราวเดียวกันที่เผชิญโรคเดียวกัน ทำให้สมาชิกเปิดใจแลกเปลี่ยนปัญหา ค้นหาสาเหตุ และให้กำลังใจกันอย่างสนิทใจ ความสัมพันธ์นี้ยังต่อยอดไปสู่นอกห้องเรียน ทั้งในกิจกรรมชุมชน กลุ่มผู้สูงอายุ รวมถึงการออกกำลังกายยามเช้า จนกลายเป็นเครือข่ายสุขภาพที่คอยช่วยเหลือและกระตุ้นกันในชีวิตประจำวันรัตนา อ่อนตา หรือ ป้าติ๋ม นักเรียนโรงเรียนอ่อนหวานรุ่นแรก
ผลลัพธ์ของกระบวนการเพื่อนช่วยเพื่อนภายใต้โรงเรียนอ่อนหวาน ยังสะท้อนชัดผ่านเรื่องราวของ รัตนา อ่อนตา หรือ ป้าติ๋ม ผู้ป่วยเบาหวานมานานกว่า 24 ปี ซึ่งเคยมีระดับน้ำตาลในเลือดสูงถึง 300-400 มิลลิกรัมต่อเดซิลิตร จนต้องพึ่งอินซูลิน ก่อนตัดสินใจเข้าร่วมโครงการโรงเรียนอ่อนหวาน เพื่อเรียนรู้การดูแลตัวเองอย่างจริงจัง สิ่งที่ป้าติ๋มนำกลับไปปรับใช้คือ การจัดการอาหาร ทั้งลดแป้งและน้ำตาล ควบคุมปริมาณคาร์โบไฮเดรต เพิ่มผักและโปรตีน พร้อมบันทึกสิ่งที่รับประทาน รวมถึงติดตามน้ำหนักตัวเองอย่างต่อเนื่อง
ผลจากความตั้งใจตลอดหลายเดือน ทำให้น้ำหนักของป้าติ๋มลดลงจาก 79 กิโลกรัม ที่เคยทำให้เดินลำบาก เหลือ 63 กิโลกรัม ขณะที่ระดับน้ำตาลลดลงมาอยู่ไม่เกิน 115 มิลลิกรัมต่อเดซิลิตร จำนวนยาที่รับประทานลดจากวันละ 12 เม็ด เหลือ 3 เม็ด ภายใต้การติดตามและพิจารณาของแพทย์ ความเปลี่ยนแปลงนี้ทำให้ร่างกายคล่องตัวขึ้นและคุณภาพชีวิตดีขึ้นอย่างชัดเจน ป้าติ๋มจึงนำประสบการณ์ไปบอกต่อครอบครัว รวมถึงคนในชุมชน จนกลายเป็นอีกหนึ่งต้นแบบที่พิสูจน์ว่า ความรู้จากโรงเรียนสามารถเปลี่ยนเป็นพฤติกรรมที่ทำได้จริง
“พอรู้ว่าอะไรคือแป้ง อะไรคือน้ำตาล เราก็เลือกกินได้ เพราะสโลแกนของโรงเรียนคือ ‘อิ่มไม่อดก็ลดได้’ เพียงเลือกกินให้เหมาะสม จัดจานแบบ 2:1:1 คือผัก 2 ส่วน ข้าวหรือแป้ง 1 ส่วน และโปรตีน 1 ส่วน ก็สามารถปรับการกินได้โดยไม่ต้องทรมานตัวเอง
“อยากบอกคนที่เป็นเบาหวานว่าอย่าเพิ่งท้อ ถ้าเราตั้งใจและค่อยๆ ปรับพฤติกรรมให้เหมาะกับตัวเอง ทำอย่างต่อเนื่องก็เห็นการเปลี่ยนแปลงได้ ขอแค่เริ่มจากตัวเราเองก่อน แล้วจะรู้ว่าการดูแลสุขภาพไม่ใช่เรื่องที่ทำไม่ได้” ป้าติ๋ม ทิ้งท้าย
